AKILCI İLAÇ KULLANIMI

0
1
blank

Sağlıklarını yitiren insanlar cerrahi ve ya tıbbi yöntemlerle iyileştirilmeye çalışılırlar. Tıp alanında kullanılan ilaçlar hastalıkların önlenmesi ve diğer tıbbi amaçlarının yanı sıra, asıl olarak hastalıkların tedavisi için kullanılmaktadır. İlaçlar gerektiği zaman, gerektiği kadar kullanılmalı aynı zamanda bireylerin klinik bulgularına ve bireysel özelliklerine göre uygun olmalı ve düşük maliyetle kolayca tanımlanmalıdır. Dünya Sağlık Örgütü bu durumu ‘’Akılcı İlaç Kullanımı’’ olarak tanımlanmıştır. Akılcı ilaç kullanımı bu noktada yaşamsal önem taşımaktadır(1,2).

Akılcı ilaç kullanımı toplumu ilgilendiren bir durumdur ve akılcı ilaç kullanımında sorumlu olan kişiler sağlık profesyonelleri ve üretici firmalardır. Sağlık profesyonelleri; doktorlar, eczacılar ve hemşirelerdir. Fakat asıl sorumlu kişiler sağlık profesyonelleri ve üretici firmalar olsa da ilaç kullanımında son kararı verecek olan kişiler hasta bireyler ve ya hasta bireyin yakınlarıdır(2,3,4).

Doğru Akılcı İlaç Adımları:

  • Hastaya doğru tanının konulması,
  • Sorunun dikkatlice tanılanması,
  • Tedavi amaçlarının belirlenmesi,
  • Güvenilir tedavinin seçilmesi,
  • Uygun bir reçete yazılması,
  • Bireye açık-anlaşılır bilgilerin verilmesi,
  • Tedavi sonuçlarının izlenmesi ve değerlendirilmesini kapsayan sistematik bir yaklaşım biçimi olarak tanımlanmaktadır.

Bu adımlar sağlık profesyonelinin görevi olsa da akılcı ilaç kullanımında hastalarında ilaçları doğru zamanda, doğru dozda kullanma ve yan etkileri izleme gibi sorumlulukları bulunmaktadır(5).

Bireylerin Akılcı İlaç Kullanımındaki Rolleri:

  • Bireyler tedavi süreçlerinin bir parçası olmaya özen göstermeli.
  • Bireyler akılcı ilaç kullanımı konusunda edindikleri deneyim ve bilgileri çevresine aktarmalı.
  • Akılcı ilaç kullanımı konusunda her birey üzerine düşen sorumluluğu yerine getirmekle mesuldür.(4)

Akılcı İlaç Kullanma İlkeleri ise;

  • Doğru İlaç kullanma,
  • Doğru dozda kullanma,
  • Doğru zamanda kullanma,
  • Doğru yoldan ilacı alma,
  • Doğru miktarda kullanma,
  • Maliyetin uygun olması,

şeklindedir(4).

Akılcı olmayan ilaç kullanımı, akılcı ilaç kullanımı dışında kalan diğer uygulamalar olarak değerlendirilmektedir ve Dünya Sağlık Örgütü tarafından “Kabul edilebilir bir tıbbi gerekçe ile ilişkili olmadan, zaman zaman veya devamlı olarak aşırı derecede ilaç kullanımı” şeklinde tanımlanmaktadır. Akılcı olmayan ilaç kullanımı ülkemizde olduğu gibi tüm dünyada da meydana gelen bir halk sağlığı sorunudur. Akılcı olmayan ilaç kullanımı hasta bireylerin ilaçtan alacakları faydayı yeterince görememelerine neden olmakla beraber ekonomik açıdan bakıldığında ise ülke ekonomisine büyük bir yük getirmektedir(6).

Gelişmekte olan ya da gelişmiş ülkelerin sağlık harcamalarına ayrılan bütçelerinin büyük bir kısmı ilaçlara ayrılmaktadır. Türkiye İlaç Endüstrisi İşverenler Sendikası’nın raporuna göre Türkiye’de 2011 yılında kullanılan ilaç sayısı 1 milyar 721 milyon kutu iken 2018 yılında 2.30 Milyar kutuya ulaşmıştır. Yine aynı dönemde yani 2011 yılında ekonomik olarak durum incelendiğinde ilaç harcaması 13 milyar 430 milyon TL iken 2018 raporuna göre 30. 94 milyar TL olduğu açıklanmıştır. Bu durum yıllar içindeki ilaç kullanım artışını gözler önüne sermektedir(6,7,8).

İlaç kullanımı ile ilgili birçok probleme rastlanılmaktadır. Bunlar; Hasta tarafından gereğinden fazla sayıda ilacın kullanılması (polifarmasi) bu durum genellikle yaşlı hastalarda görülmektedir. Bunun nedeni ise hastaların birçok kronik rahatsızlığının olması ve birçok ilacın reçete edilmesidir. Hastaların belirlenen ilaç tedavisine uymaması; yanlış doz kullanılması, antibiyotiklerin gereksiz yere kullanılması, reçetesiz ilaç kullanımı, besin-ilaç etkileşimlerini bilmeme, başkalarından ilaç önerisi alma ya da verme, medikal sağlık okuryazarlığının düşük olması, hastalık belirtilerinin geçmesi ve bu nedenle ilacı bırakma isteği, gereksiz-uygunsuz vitamin kullanımı gibi durumlar bireylerde birçok soruna yol açmaktadır. Bu sorunlardan bazıları;  hastalarda istenmeyen yan etkiler görülmesi, kullanılan ilaçların etkilerinin azalması ve tedaviye yanıt vermeme, direnç gelişmesi ve direnç gelişmesi sonucunda yeni tedavi seçeneklerine ihtiyaç duyma bu durumda bireylerin yeni tedavi seçeneklerine ulaşımda zorluklar yaşaması, ekonomik zarar, kilo kaybı, bilişsel bozukluklar ve ölüme kadar neden olan birçok etkisi vardır(8,9,10).

Dünya Sağlık Örgütünün yayınlamış olduğu bir rapordaki tahminlerine göre kullanılan ilaçların %50’ sinin uygun şekilde reçetelenmediği, uygun şekilde hazırlanmadığı ve uygun şekilde satılmadığını ayrıca ilaç kullanan hastalarının yarısının da ilaçları doğru şekilde kullanmadığını bildirmiştir.(9)

Sağlık hizmetlerine erişim günümüzde teknolojinin gelişmesiyle beraber oldukça kolaylaşmıştır. Bu durumda bireyler internet üzerinden rahatsızlıkları hakkında araştırmaları doğruluğuna bakmadan yapmaktadır. Bazı ilaçların reçetesiz olarak satılması da bireyleri reçetesiz ilaç kullanımına itmektedir. Bu nokta da bilinmesi gerekenler;

  • Hasta olunduğu zaman tedavi için ilaca ihtiyaç duyulup duyulmadığını hekim belirler.
  • İlaç tedavisi gereken durumlarda kullanılacak olan ilaca hekim karar verir.

Hasta bireylerin bu maddelere uymadan kendi kendilerine ilaç kullanmaları kendilerine büyük zarar vermesine yol açmaktadır. (4).

Akılcı İlaç Kullanımında Bilinmesi Gerekenler:

  • İlaç tedavileri bireyseldir. Bir bireye reçete edilmiş, iyi gelen ilaç başkasına iyi gelmeyebilir bu nedenle ilaçlar kimseye önerilmemeli, kimseden ilaç alınmamalı ve kimseye ilaç verilmemelidir.
  • Reçete edilen ilaçlar hekimin önerilen tedavi süresinde kullanılmalıdır. Hekimin, eczacının ve ya hemşirenin önerisi dışında ilaçlar erken kesilmemeli ya da daha uzun süre kullanılmamalıdır.
  • İlaçlar eksik ya da fazla dozda kullanılmamalı. Eksik miktarda ilacın kullanılması tedavinin tam etki etmemesine neden olurken fazla miktarda ilaç kullanımı zarar vermektedir. Şurup gibi içilen ilaçlar kutunun içinden çıkan ölçü kaşığı ile içilmelidir.
  • İlaçlar önerilen zaman aralığında kullanılmalıdır. Zaman aralığından önce ve ya sonra içilmesi uygun değildir. Aynı zamanda ilaçların aç karna ya da tok karna alınması durumunda sağlık profesyonelinden bilgi istenmeli.
  • Bitkisel ürünler ilaç değildir. Hekim, hemşire, eczacı tarafından önerilmeden hastalığa karşı herhangi bir kişinin tavsiyesi ile bitkisel ürünler kullanılmamalıdır. Özellikle ilaç tedavisi sırasında herhangi bir sağlık profesyoneli tarafından önerilmeden ilaç ile birlikte bitkisel ürün kullanılmamalıdır. Bu durum bireye ciddi zararlar verebilir, ilacın etkisini azaltabilir.
  • İnternet üzerinden ilaç alınmamalıdır. İlaçlar hekim önerisi doğrultusunda reçete edilir ve ilaçların eczaneden alınması gerekmektedir.
  • İlaçları saklarken ilacın kullanma talimatı okunmalı ve belirtilen şekilde saklanmalıdır.
  • İlaçların üzerinde yazan son kullanma talimatlarına dikkat edilmelidir. Son kullanma tarihi geçen ilaçlar kesinlikle kullanılmamalıdır.
  • İlaçlar kullanılmadan önce kullanma talimatları (prospektüsler) mutlaka okunmalıdır. Okuma konusunda bir sıkıntı olduğunda mutlaka sağlık profesyonellerinden(Hekim, Hemşire, Eczacı) yardım alınmalı.
  • İlaçlar içilirken hekim önerisi olmadığı sürece yalnızca su ile içilmelidir. Su dışında herhangi bir içecek ve yiyecekle içilmesi ilacın etkisini azaltabilir ya da herhangi bir ters etkide bulunabilir.
  • İlaçlar kullanılırken herhangi bir yan etki görüldüğü zaman(kaşıntı, çarpıntı, dilde-yüzde şişme vb.) hekime başvurulmalıdır.
  • Hekimin önermediği, gerek görmediği ilaçların reçete edilmesi konusunda ısrarcı olunmamalıdır.
  • Eczaneden reçetesiz ilaç alınmamalıdır(4,11).

Akılcı ilaç kullanımı ülkenin sağlık giderleri arasında belirli bir pay almaktadır. Bu payın artması ülke ekonomisine yük getirmektedir. Akılcı ilaç uygulamaları ilaç harcamalarının uygun aralıkta kalmasını sağlar ve bireyde ilaç kullanımına bağlı istenmeyen yan etkilerin oluşmasını engellemiş olur(12).

 

KAYNAKÇA:

1.      Hatipoğlu, S.,  Özyurt, B. C. (2016). Manisa ilindeki bazı aile sağlığı merkezlerinde akılcı ilaç kullanımı. TAF Preventive Medicine Bulletin15(4): 1-8.

2.      Aslan, R., Ilıman, E., Arslan, A. (2019). Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Öğrencilerinin Sağlık Okuryazarlığı Ve Akılcı İlaç Kullanım Düzeylerinin Belirlenmesi, International Social Mentality and Researcher Thinkers Journal, 5(21):1107-1116.

3.      Cenger H. D., Kapucu A. Ş., Altın, H., Yalnız Ş. N., Altın S. (2020). Akılcı İlaç Kullanımı Anket Sonuçları Işığında Eğitim İhtiyaç Analizi. Medical Journal of Suleyman Demirel University, 27(3):337-343.

4.      Koç E, Aslan D. Akılcı İlaç Kullanımı. HUTF Halk Sağlığı AD. Toplum Eğitim Sunumları [Internet]http://www.halksagligi.hacettepe.edu.tr/diger/topluma_yonelik.php. Erişim:29.12.2020

 5.      Şendir, M., Büyükyılmaz, F., Çelik, Z., & Güzel, E. (2015). Aile sağlığı merkezlerine başvuran bireylerde akılcı ilaç kullanım alışkanlıklarının belirlenmesi. TAF preventive medicine bulletin14(1):15-22.

6.      KENLER, Ş.,  KOÇOĞLU, D. (2016). Bireylerin Akılcı İlaç Kullanımıyla İlgili Bilgi ve Uygulamaları. Journal of Hacettepe University Faculty of Nursing, 3(3),44-55.

  1. İEİSCTürkiye İlaç Pazarı.(2018).Erişim tarihi: 28.12.2020 Erişim adresi: http://www.ieis.org.tr/ieis/tr/press/in?p=3
  2. Oğuz, E., Alaşehirli, B., Demiryürek, A. T. (2015). Gaziantep Üniversitesi Tıp Fakültesi Şahinbey Araştırma Ve Uygulama Hastanesi’nde Yatan Hastaların Akılcı İlaç Kullanımı İle İlgili Davranışlarının Değerlendirilmesi. Journal of Harran University Medical Faculty12(2):240-254.
  3. Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu, Akılcı İlaç Kullanımı Erişim Tarihi: 28.12.2020. Erişim Adresi: http://www.akilciilac.gov.tr/?page_id=599
  4. Gümüştakım, R. Ş., Başer, D. A. (2019). Birinci basamakta yaşlılarda çoklu ilaç kullanımı: Bir kırsal alan örneği. Turkish Journal of Family Practice/Türkiye Aile Hekimligi Dergisi23(1):2-8
  5. Akıcı A., Kalaça S.,(2013). Akılcı İlaç Kullanımı.Akıcı A.(ed.). Topluma Yönelik Akılcı İlaç Kullanımı.(5-11). SGK yayın.(2013). Erişim Tarihi:30.12.2020 Erişim Adresi: http://www.tki.gov.tr/Dosyalar/Dosya/akilciilackul.pdf
  6. Yılmaz B.(2019, Kasım). Akılcı İlaç Kullanımı. 5. Uluslararası Acil Tıp ve Aile Hekimliği Kongresi, KKTC.

 

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz