Anne Sütünün Önemi ve Emzirme Danışmanlığı

0
1
blank

Bebeğin sağlıklı büyümesi için gerekli en önemli unsur, anne sütü ile beslenmesidir. Emzirme çocuklara yaşam için en iyi başlangıcı sağlar. Her annenin sütü, kendi bebeğine özgüdür ve en uygun bileşimdedir. Bebekler ilk altı ay sadece anne sütüyle, yedinci aydan itibaren de ek besinlerle 2 yaşına kadar emzirilmesi önerilmektedir. (UNICEF, WHO, UNESCO, 2010) Anne sütü ile beslenen bebeğin ilk altı ay D vitamini ve flor dışında tüm gereksinimleri anne sütü tarafından karşılanmaktadır. (Boland, 2005) İlk altı ayda yalnız anne sütü ile beslenen bebekler, sağlıklı bir şekilde büyüyüp gelişmektedirler. Anne sütünden geçen antikorlarla da birçok hastalığa karşı korunmaktadırlar. Başta ishal ve pnömöni gibi enfeksiyon hastalıkları, orta kulak iltihabı, solunum sistemi hastalıkları, menenjit, apandisit ve üriner sistem enfeksiyonları riskini azaltmakta, beslenme bozuklukları ve besin kaynaklı enfeksiyonlar da önlenmektedir. (Lawrence ve Lawrence, 2011, Quigley, 2008, McNiel ME ve ark., 2010, APA, 2012) Bu bebeklerin bebeklik döneminden sonra da daha az hastalandıkları görülmektedir. Anne sütünün bağışıklık sistemini güçlendirmesinin yanında bebeğin ruhsal, fiziksel ve zekâ gelişimini de olumlu yönden etkilediği görülmektedir. (Aygör, 2017)

Emzirme anne ile bebek arasında yakın, sevgi dolu bir ilişki kurulmasını kolaylaştırmaktadır. Bu da anneyi duygusal olarak tatmin etmektedir. Doğumdan sonra yakın temas bu ilişkinin gelişmesine yardımcı olmakta ve bu durum “duygusal bağlanma”(bonding) olarak adlandırılmaktadır. Annenin bebeğini benimsemesi, bebeğin sağlıklı bir kişilik kazanmasını kolaylaştırmaktadır. Erken emzirme ile annelerin daha rahat ve sağlıklı bir lohusalık dönemi geçirdiği görülmektedir. Emzirme, anneye de sağladığı katkılarla anne ve bebek arasında çift yönlü ilişki içerisinde olan bir süreçtir. (Türkyılmaz, 2019) Doğum sonrası erken dönemde emzirmeye başlayan annelerin hormon salınımıyla uterus invülosyonu hızlanmaktadır. Bu sürecin hızlanmasıyla da uterus eski haline daha çabuk dönmekte ve doğum sonu kanama riskini azaltmaktadır. Aynı zamanda ovulasyonu da geciktirmektedir. (Zenciroğlu ve ark., 2015) Yapılan çalışmaların sonucunda, kan basıncı ve nabız sayılarının düşük olduğu, total kolestrol seviyelerini azalttığından kardiyovasküler hastalıklara karşı korundukları bilinmektedir. (Schwarz ve ark., 2010; Ebina ve Kashiwakura, 2012; Groer ve ark., 2013) Emzirmenin annelerde özellikle invaziv meme kanseri ve over kanseri riskinin belirgin derecede azaldığı gösterilmiştir. Tip 2 diyabet, emziren kadınlarda daha az görülürken, osteoporoz ve postpartum kilo kaybı üzerine de olumlu etkileri bildirilmektedir. (Victoria, Aluisio ve França, 2016) Yapılan çalışmalarda, emzirmenin annelerin doğum sonu depresyon riskini düşürdüğü saptanmış ve yaşam kalitesini arttırdığı belirtilmiştir. (Hahn-Holbrook ve ark. 2013, Borra ve ark. 2015, Dias ve Figueiredo 2015, Gregory ve ark. 2015) Emzirme aile açısından da ekonomik, kolay ve güvenlidir. Sağlıklı her anne bebeği için yeteri kadar süt üretebilmektedir. Sağlıklı bebek ise, hem ailenin ruh sağlığı üzerinde olumlu etki yaratması hem de daha az sağlık harcaması anlamına gelmektedir. Bu yüzden emzirme ebeveynlere sosyal ve ekonomik olarak da yarar sağlamaktadır. (Samur, 2008; WHO, 2013)

Anne sütünün yeterli olmaması ya da yeterli olduğuna inanmaması durumlarında, emzirme de güçlükle karşılaşılmasında, meme ucunun bebeğin emmesine uygun olmaması gibi durumlarda, annenin emzirmedeki bilgi eksikliği ve yetersizliğinde emzirme işlemi tam olarak yapılamamaktadır. Bu gibi durumlarda süt sağma işlemi ya da formül mamalarla ek gıdalara başlamak durumu söz konusu olabilmektedir. İlk altı ay anne sütü hariç beslenmelerde; daha fazla ishal ve solunum yolları hastalıkları, beslenme bozuklukları ve A vitamini eksikliği, daha yüksek ölüm oranları, anne-bebek arasındaki bağlanma sorunu, anne için daha erken hamile kalma, gebelik kilolarını verememesi, meme ve over kanseri riskinde artış gibi sorunlar görülebilmektedir. Annenin ve bebeğin karşılaştığı bu sorunları önlemek ve başta anne olmak üzere aileye destek olmak için aileye emzirme danışmanlığı verilmesi gerekmektedir. Hemşire başta olup sağlık profesyonelleri olarak anne ve çocuğa başarılı bir emzirme ve bebeklik sürecinde yardımcı olunmaktadır. Bu yardım sadece doğum sonrası olmamakla beraber doğum öncesi dönemden bebeğin iki yıllık beslenme sürecine kadar devam etmektedir. Özellikle çalışan ve primipar gebelerde emzirme danışmanlığı sağlanmaktadır.

  • Laktasyon (Süt Üretimi)

Gebelik dönemi boyunca annenin memeleri, doğacak bebek için en uygun sütü üreten ve kullanıma hazırlayan bir fabrika haline gelmektedir. Memede süt yapımını sağlayan hormon “prolaktin” annenin beyninden salgılanmaktadır. Gebeliğin sonlanmasıyla vücutta gebelik hormonlar azalmakta ve prolaktin salgılayan bezler uyarılmaktadır. Prolaktin hormonun salgılanmasıyla süt yapımı başlamakta ve buna “süt yapım refleksi” denmektedir. Bebek önceden kanallarda salgılanmış halde bulunan sütü kullandığından prolaktin salınımını arttırmak için bebeğin yeterli sıklıkta ve sürede emzirilmesi sağlanmalıdır. (Muray ve ark., 2002, Littleton ve Engeberston, 2005, Riordan 2005) Kan damarları, memede süt yapımı için gerekli maddeleri süt hücrelerine taşımaktadır. Prolaktin etkisiyle memeler sütle dolmaktadır. Bu sürede memede kan damarları daha çok kan taşımakta ve memeler sıcak, sert olmaktadır. Süt akmaya başlayınca ve bebek emmeye öğrendikçe memedeki gerginlik azalmakta, anne de rahatlamaktadır. Bu sebeple bebekler, doğar doğmaz kısa sürede anne memesine tutturulmalıdır.

Sütün boşalması için de “oksitosin” hormonuna ihtiyaç duyulmaktadır. Bebeğin emmesiyle beraber sinirler uyarılmakta ve beyne iletilmektedir. Oksitosin salınımıyla beraber meme ucundan sütün atılması ile gerçekleşen reflekse de “süt inme/salınma refleksi” denir. (Kent, 2007; Anderson ve ark, 2017) Emzirme sırasında oksitosin salınımıyla uterus kontraksiyonları da artmaktadır. Anne, bu esnada kontraksiyonu karın ağrısı olarak hissetmektedir. (Aylyyeva, 2019)

blank

blank

blank

  • Anne Sütünün Özellikleri

Her anne kendi bebeğinin besin ihtiyaçlarına ve gereksinimlerine uygun olarak süt üretmektedir. (Castellote ve ark., 2011) Bebeğin anneden alacağı ilk besine “ilk süt”, “ağız sütü” ya da “kolostrum” denir. Kolostrum, doğum sonrası ilk 5 günde az miktarda salgılanan, sarımsı renkte, kıvamlı ve içeriği olgun sütten farklı olan anne sütüdür. (Türkyılmaz, 2019)

Kolostrum olgun süte kıyasla protein açısından zengin, yağ ve laktoz içeriği açısından da düşüktür. Kolostrumun içermiş olduğu besin ögelerinden daha çok enfeksiyonlardan, sarılıktan koruyucu özelliği ve bebeğin sindirim fonksiyonlarının düzenlenmesi üzerine yararlı etkileri görülmektedir. Kolostrum, yağda eriyen vitaminler açısından da zengindir. Bu sebeple A vitamini, kolostrumun sarımsı renkte olmasına sebep olmaktadır. “İlk süt”ün miktarı az olmasına karşın, ilk günlerde bebeğin beslenmesi ve bağırsaklarının iyi çalışması için yeterli düzeydedir. Doğumdan sonra altıncı günde yerini geçiş sütüne bırakmaktadır. (Czosnykowska-Łukacka ve ark., 2018)

Geçiş sütü; kolostrumdan sonra 5-15 günleri arasındaki, laktoz, yağ ve kalori bakımından daha yüksek fakat kolostrum kadar protein ve mineral içeriğine sahip olmayan süttür. (Ballard ve Morrow, 2013)

Olgun süt; doğumdan iki hafta sonra, bebeğin tek başına gereksinimlerini karşılayabilen ve daha sulu yapıya sahip olan süttür. (Czosnykowska-Łukacka ve ark., 2018)

Ön süt; emzirmeye başlarken üretilen mavimsi süttür. Sulu ve şekerli bir süttür ve fazla miktarda üretilmektedir. Su açısından zengin olduğundan bebeğin su ihtiyacını karşılayabilmektedir. (Riordan, 2010)

Son süt; emzirmenin sonlarında üretilen ve yağ açısından zengin olan süttür. Bebeğin enerji ihtiyacının büyük bir bölümünü karşılamaktadır. (Yiğitbaş ve ark., 2012)

Emzirme Tekniği

Doğru emzirme teknikleri ve sık aralıklarla emzirme ile anne sütünün yapımı arttırılabilmektedir. Bebek doğduktan sonra, 30 dakika içerisinde anne memesine tutturulup ten tene temasın gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Anne ve bebeğin doğru pozisyon ve teknikle, 15 dakika her iki memeyi de emzirmesi önerilmektedir. Yeniden süt yapımının oluşması için iki meme de boşaltılmalıdır. Bazı bebekler bir öğünde tek memeyi emebilirler, bu durumlarda emzirilmeyen memeyi boşalan memenin takip etmesi önerilmektedir. (Budzynska ve ark., 2012, Donovan ve Buchanan, 2012, Mortel ve Mehta, 2013, Küçükoğlu ve Çelebioğlu, 2014) Bebeklerin emzirme sıklıkları farklılık gösterebilmektedir. Bazı bebekler 2-3 saatte bir beslenebilirken bazı bebeklerin doyum süresi daha uzun olabilmektedir. Bebeklerin emzirme sıklığını belirleyebilmek için acıkma belirtilerini gözlemek gerekmektedir; elini ağzına götürmesi, aranması, aktivitesinin artması, kol ve bacaklar fleksiyonda, eller yumruk şeklinde ve kucağa alınmaz durumda olması, öfkeli hareketlere ve ses çıkarmaya başlaması ve ağlamasıdır. (UNICEF, 2012) Bebekler her istediğinde ve bu belirtiler görüldüğünde anneler bebeklerini emzirmelidirler.

Annenin emzirmeye başlatılması ve başarılı bir emzirme sürdürmesi için emzirme danışmanlığı önerilmektedir. Doğum öncesinden başlayıp doğum sonu ve sonrasında, bebeğin tutuş pozisyonundan, emzirme süresine, hangi memenin önce verileceğinden, kaç saat arayla sütün sağılması gerektiğine kadar, başta hemşireler olmak üzere tüm sağlık profesyonellerinin emzirme tekniği ve emzirme hakkında doğru bilgilerin aktarılmasıyla aile ve yakınlarına danışmanlık verilmesi önemlidir. (Yiğit ve Cingi, 2012, Alp, 2009, Özer ve ark., 2010, Bryanton ve ark., 2013)

Emzirme danışmanları;

  • Doğum öncesi emzirme desteği
  • Anne ve bebeğin buluştuğu ilk dakikada, doğum odasında destek
  • Hastane sonrası ev ziyareti ile danışmanlık hizmet
  • İlerleyen günlerde emzirme-beslenme ile ilgili yaşanabilecek olası tüm soru ve sorunlarda emzirme desteği sağlarlar. (Yiğit ve Cingi, 2012)

Emzirmede Anne ve Bebeğin Pozisyonu

Doğru ve başarılı bir emzirme gerçekleştirilmesi için yenidoğanda bazı reflekslerin varlığının olması gerekmektedir. Anne de rahat ve uygun pozisyonda ise başarı bir emzirme gerçekleşecektir. Yenidoğan da bulunması gereken refleksler; arama, emme ve yutma refleksleridir. (Akkuzu, 2007; Çavuşoğlu, 2008)

Annenin Pozisyonu:

Anne sırtı, omuzu, boynu ve kolu kasılmadan rahat bir pozisyonda olmalıdır. Gerekirse ayakaltı ve dirsek desteklenebilir. Anne bebeğin üzerine eğilmemeli, memesini eliyle desteklemelidir. İşaret parmağı memeyi alttan, başparmak memenin üstünden C-harfi şeklinde tutmalıdır. Parmaklar areoladan uzakta olmalı, bebeğin çenesinin memeye teması engellenmemelidir. Meme bebeğin ağzına sokuşturulmamalı, bebeğin kendi arayıp meme ile buluşması sağlanmalıdır. Anne, bebeği memesine yaklaştırırken elini bebeğin omuzlarının arkasından diğer tarafa geçirmelidir. Bu sırada bebeğin başını baş ve işaret parmaklarıyla destekleyebilir. (Türkyılmaz, 2019)

blank

Farklı Emzirme Pozisyonları

Yan yatarak emzirme:

Anne ve bebek için dinlendirici bir pozisyon olduğundan her dönemde denenebilmektedir. Annenin bebeğin üzerine yatma riskini azaltmak için kolunu dışarıda bırakması gerekmektedir. Bebek annenin kolunun üzerinde yatmamalıdır. Bebeğin burnu meme ucuyla aynı hizada olmalıdır. Anne ve bebeğin sırtları battaniye ve yastıkla desteklenebilmektedir.

blank

Karşı taraftaki kol ile çapraz tutuş:

Genellikle küçük, hasta, kavrama sorunu olan bebeklerde yararlıdır. Anne emzirdiği taraftaki eli ile memeyi tutar. Diğer el bebeğin kafasını kavrayarak meme ile buluşturur. Anne hem bebeğin ağzını açtığı anı hem de meme başını rahat görür ve bebeğin memeyi kavraması ve annenin başı desteklemesi kolaylaşır. Diz üzerine bir minder/yastık koymak bebeği kontrol etmeyi kolaylaştırır. Bebeğin başını tutarken hareket etmesini engelleyecek kadar bastırılmamalıdır.

blank

Koltuk altı tutuşu:

İkizlerde veya memenin tüm bölgelerinin boşaltılması için yararlıdır. Sezaryen doğumlarda da ağrı azalacağından uygun olabilir. Bebeğin gövdesi için koltuk altına doğru bir yastık/minder kullanılabilir. Aşırı hareketli bebekleri memede kontrol etmek için de kullanışlıdır.

blank

Memeyle aynı taraftaki kol ile (Klasik tutuş):

Bebeğin altta kalan kolu anneye “sarılmalı”, anneyle arasında kalmamalıdır. Annenin avucu bebeğin kalçasını kavramalı, bebek annenin kolunun üzerinde yatmalıdır. Bebek sadece başından değil tüm vücudu ile desteklenmelidir. Göbekler karşılıklı gelmelidir. Baş meme ile tam karşılıklı olacak şekilde dirsek üçgeni içinde kalmalıdır, boşluğa kaymamalıdır. Annenin kol altına minder/yastık ile destek olunabilir. Bebeğin ağzı meme başı-burun hizasında olmalıdır.

Bebeğin Pozisyonu

Bebeğin boynu bükülmeden, kulak, omuz ve kalça düz bir hat oluşturmalıdır. Bebek tüm vücuduyla desteklenmelidir. Göbekler karşılıklı gelecek şekilde bebek anneye yakın tutulmalıdır. Bebeğin burnu meme başı hizasında olacak şekilde meme ile bebek tam karşılıklı olmalıdır. Bebeğin yüzü anneye dönük olmalıdır ve anne memesini alttan C şeklinde kavramalıdır. Anne geleneksel makas hareketi yerine bu şekilde kavrayarak süt akışını engellememekte hatta hızlandırmaktadır.

Bebeğin iyi bir şekilde emmesi için memenin kahverengi kısmı olan areolanın tamamını kavramalıdır. Çenesini de memeye dayayıp emme hareketine başlamalıdır. Anne emzirme sürecinde bebeğinin uyanıklığını her zaman kontrol etmelidir. Bebek emerken burnunun açıklığına dikkat edilmelidir. Emme esnasında meme ucunda ağrı hissedilebilir, bebek doğru bir şekilde emiyorsa bu ağrı kesilmelidir. Bebek emme sırasında “cuk cuk” sesini çıkarıyorsa ve yanakları içe çökükse memeyi iyi kavrayamamış demektir. Bebeğin ağzının tam açık, meme olabildiğinde (kahverengi kısımda dahil) ağzını doldurmuş, alt dudak dışa doğru olması gerekmektedir. Sadece meme ucunun ağzında olması yanlış bir uygulamadır. Bebeğin yanlış emmesi sonunca meme uçlarında ağrılar artmakta ve yaralar oluşabilmektedir. Eğer mevcut pozisyonda etkili emzirme gerçekleşmiyor ise anne-bebek pozisyonu değiştirmelidir. Hangi pozisyonda etkili emzirme sağlandıysa o pozisyon tercih edilmelidir.

blank

Bebek emmeye başlayınca gelen ilk süt olan kolostrum başlarda çok fazla gelmeyebilir. Anneler telaşlanıp emzirmeyi bırakmamalıdır. Anneler her emzirdiğinde beyine daha fazla uyarı gidecektir ve süt salınımı daha da artacaktır. Bazı annelerin meme uçları bebeğin emmesine uygun olmadığında da ek gıdaya başvurulmaktadır. Bu durumlarda bebeği ilk önce anne memesine tutturulup sonrasında biberon, kaşık biberon veya enjektör ile beslenmelidir. Anne bebeğini ne kadar çok emzirirse, emzirme teşvik ettirilirse süt gelişi o kadar artacaktır. Aynı zamanda bebeğin emme gücü ile de annenin meme ucu da belirginleşecektir.

Bebekler doğduklarından sonraki ilk birkaç gün içerisinde kilo kaybına uğrarlar. Bu kilo kaybı aileleri endişelendirmemelidir. Bu kilo kaybı olması gereken bir durumdur. Bebekler doğduktan sonra vücutlarındaki fazla sıvıyı, ödemi atarlar. İlk haftadan sonra yeterli beslenme ile kilo alımı başlamaktadır. Anneler bebeklerinin yeterli olarak beslendiğini anlamakta güçlük çekebilirler. Eğer bebek günde 6-8 kez idrar yapıyorsa, ağırlığı da haftada 150-200 gr artıyorsa annenin sütü yeterli geliyor demektir. Emzirme sürecinde anne kendi beslenmesine de dikkat etmelidir. Yeterli sıvı alımı ve dengeli beslenme ile süt arttırıcı çaylar gibi sıvı tüketimler ile bebeği için yeterli miktarda süt üretebilir.

Annenin memesi için ayrı bir meme bakımına gerek yoktur. Önemli olan her emzirmeden önce ve sonrasında el yıkanmasıdır. Ellerin yıkanması ile olası enfeksiyon riski azaltmış olur. Yara oluşumu olan memeler içinde hemşirelerin önerdiği göğüs ucu kremleri kullanılabilmektedir.

Bebek beslendikten sonra mutlaka gaz çıkarma işlemi yapılmalıdır. İlk zamanlarda çok fazla süt alımı olmasa da emme esnasında bebekler hava yutmaktadırlar. Bu yüzden bebeklerin beslenme sonrasında gazı çıkartılmalıdır. Eğer çıkartılmazsa bebek huzursuzlaşır ve bazı durumlarda kusarak rahatlamaya çalışabilir.

Anne Sütünün Sağılması ve Saklanması

Başarılı bir emzirme sürecinde anneler fazla miktarda süt üretebilmektedirler. Üretilen fazla süt, emme durumu olmadığında devamlılık sağlamak amacıyla boşaltılmalıdır. (Özkan ve Sakar, 2017) Uygun saklama koşullarında anne sütünün güvenle kullanılabileceği belirtilmektedir. Anneye nasıl sağılacağı ve saklama koşullarıyla ilgili bilgi verilmelidir ve böylece bebeğini emziremediği durumlarda sütünün devamlılığı sağlanmış olacaktır. (UNICEF, 2018; UNICEF/ WHO, 2018)

El ile sağılması: Memeyi elle boşaltmak, süt sağmak için en kolay ve ekonomik yoludur. El ile sağmadan önce eller iyice sabunlu su ile yıkanmalıdır. Sütün sağılacağı kabında temiz olması gerekmektedir. Anne rahat bir pozisyon aldıktan sonra parmaklarıyla memeye dıştan içe, areolaya doğru masaj yapmalıdır. Önceden ısıtılmış bir havlunun meme üzerine konulması da süt akışını kolaylaştırabilir. (Morton ve ark., 2012; Rodrigove ark., 2018) Meme, başparmak üstte, kalan parmaklar altta kalacak şekilde tutulmalıdır. Areolanın arkasından ve memenin iki yanından göğüs duvarına doğru bastırılır fakat meme başı ve ucuna baskı uygulanmamalıdır. Yaklaşık 20-30 dakika boyunca bu sağma işlemi gerçekleştirilir. İşlem bittkten sonra sütün sağıldığı kaba tarih ve saat yazılarak saklanması ile uygun koşullarda saklanmalıdır.  (Peters ve ark., 2016; Rodrigove ark., 2018)

El Pompası veya Elektrikli Pompa ile sağılması: Anne sütünü el pompası ile sağacaksa pompanın ucunu memeye tam ortaya gelecek şekilde yerleştirmelidir. Ritmik ve düzenli hareketler ile pistonu çekip bırakma hareketini yapmalıdır. (Riordan ve Wambach, 2010)

Elektrikli pompa ile sağılacaksa da memeye yerleştirilecek kısmı memeye tam ve ortaya gelecekse şekilde yerleştirilmelidir. Pompanın çekim gücü daha fazla ve hızı daha hızlı olduğu için pompanın gücü düşük seviyede açılıp daha sonrasında yavaş yavaş arttırılmalıdır. Her iki meme 30’şar dakika sağılıp 5’şer dakika süreyle dönüşümlü olarak sağılmalıdır. (Thairu ve ark., 2009; Flaherman ve ark., 2012; Johns ve ark., 2013)

Anne Sütünün Saklanması

Sağılan anne sütü bebeğin güvenilir bir şekilde kullanılabilmesi için cam kavanoz veya steril süt saklama poşetlerinde saklanmalıdır. (Biçer ve ark., 2016)

Anne Sütü Saklama Koşulları:

  • Serin bir yerde, oda sıcaklığında 16-25 derecenin altında 6-8 saat
  • Buzdolabının rafında 0-4 derece arasında 48-72 saat (3 gün)
  • Buzdolabı buzluk bölümünde -20 derecede 2 hafta, 2-3 ay arası
  • Derin dondurucuda -70 derecede 3-6 ay ve daha uzun süre değerini kaybetmeden saklanabilmektedir. (Aylyyeva, 2019)

Saklanan sütlerin tarih kontrolü, saklanması ve kullanımı aileye anlatılmalıdır. Dondurulmuş anne sütü bebeğe verilmeden önce kaynatma, ısıtma veya fırına koyma gibi işlemler sütün yapısını bozacaktır. Dondurulmuş anne sütü saklama poşetleri içerisinde benmari usulü ısıtılabilmektedir.  (Becker ve ark., 2016; Peters ve ark., 2016; Attahiru ve ark., 2018) Çözülen anne sütü de 24 saat içerisinde tüketilmelidir. Bebek anne sütünün tamamını tüketemediyse kalan süt çöpe atılmalıdır, tekrar kullanılmamalıdır. (Özkan ve Sakar, 2017; Rodrigove ark., 2018)

CEREN YILMAZ

KAYNAKÇA

  • Akkuzu G. Laktasyon. Taşkın, L. Editör, Doğum ve kadın sağlığı hemşireliği. 8. Baskı, Ankara, Sistem Ofset. 2007; 467-497.
  • Alp H. Anne sütü ile beslenme. Güncel Pediatri, 2009; 7:45-52
  • Anderson J, Kuehl RA, Mehltretter Drury SA, Tschetter L, Schwaegerl M, Yoder J, Gullickson H, Lamp J, Bachman C, Hildreth M. Brookings supports breastfeeding: using public deliberation as a community-engaged approach to dissemination of research, 2017
  • Apanga PA, 2014. A review on facilitators and barriers to exclusive breastfeeding in West Africa. Journal of Biology, Agriculture and Healthcare, 24, 9-20
  • Attahiru A, Awosan KJ, Oche MO, Kaoje AU, Yusuf T, Ango UM. Breastfeeding Support and Determinants of Expressed Breast Milk Feeding Practice among Working Mothers in Sokoto, Nigeria. International Journal of Contemporary Medical Research. 2018; 5:8.
  • Aygör H., Primipar Annelere Verilen Emzirme Danışmanlığının Emzirme Süresine, Doğum Sonu Depresyona Ve Yaşam Kalitesine Etkisi, Doktora Tezi, 2017.
  • Aylyyeva G., Sağlıklı Nesiller İçin: Postpartum Dönemde Annelere Verilen Emzirme Danışmanlığının Emzirme Davranışına Etkiler, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
  • Ballard O, Morrow A. Human milk composition: nutrients and bioactive factors. Pediatr. Clin. North. Am. 2013; 60: 49–74
  • Becker GE, Smith HA, Cooney F. Methods of milk expression for lactating women. Cochrane Database of Systematic Reviews 201; 9.
  • Biçer H, Kızılay S, Akay K, Abalı FB, Aldemir F, Dündar S. Çalışırken emzirme. 2. Ege Gebelik ve Doğum Kongresi, İzmir, ‘Gebelik Öncesinden Doğum Sonrasına’ Bildiri Özetleri Kitabı, 2016; 39.
  • Boland M. Exclusive breastfeeding should continue to six months. Pediatri Child Health 2005;10:148.
  • Borra C, Iacovou M, Sevilla A, 2015. New evidence on breastfeeding and postpartum depression: the importance of understanding women’s intentions. Matern Child Health J, 19, 897-907
  • Bryanton J, Beck CT, Montelpare W. Postnatal parental education for optimizing infant general health and parent-infant relation ships. The Cochrane Library. 2013; 11.
  • Budzynska K, Gardner ZE, Dugoua JJ, Low Dog T, Gardiner P. Breastfeeding Medicine. 2012; 7(6): 489-503
  • Castellote C, Casillas R., Ramirez-Santana C, Pérez-Cano F.J, Castell M, Moretones M.G, López-Sabater M.C, Franch A. Premature delivery influences the immunological composition of colostrum and transitionalandmaturehumanmilk. J. Nutr. 2011; 141: 1181–1187
  • Czosnykowska-Łukacka M, Królak-Olejnik B, Orczyk-Pawiłowicz M.Breast Milk Macronutrient Components in Prolonged Lactation. Nutrients. 2018; 3; 10-12
  • Çavuşoğlu H. Çocuk Sağlığı Hemşireliği. 9. Baskı, Cilt 2, Ankara, sistem Ofset, 2008.
  • Dias CC, Figueiredo B, 2015. Breastfeeding and depression: a systematic review of the literature. J Affect Disord, 171, 142-54
  • Donovan TJ, Buchanan K.Medications for increasing milk supply in mothers expressing breastmilk for their preterm hospitalised infants. Cochrane Database of Systematic Reviews 2012
  • Ebina S, Kashiwakura I. Influence of breastfeeding on maternal blood pressure at one Month postpardu. International Journal of Women’s Health 2012;4:333-39.
  • Flaherman VJ, Gay B, Scott C, Avins A, Lee KA, Newman TB. Randomised trial comparing hand expression with breast pumping for mothers of term newborns feeding poorly. Arch Dis Child Fetal Neonatal Ed. 2012 ; 97(1): 18–23.
  • Gregory EF, Butz AM, Ghazarian SR, Gross SM, Johnson SB, 2015. Are unmet breastfeeding expectations associated with maternal depressive symptoms? Acad Pediatr, 15, 3, 319-25.
  • Groer MW, Jevitt CM, Sahebzamani F, Beckstead JW, Keefe DL. Breastfeeding Status and Maternal cardiovascular Variables Acrossthe Postpartum. Journal Of Women’s Health 2013;22(5):453-59.
  • Hahn-Holbrook J, Haselton MG, Dunkel Schetter C, Glynn LM, 2013. Does breastfeeding offer protection against maternal depressive symptomatology?: A prospective study from pregnancy to 2 years after birth. Arch Womens Ment Health, 16, 5, 411-22.
  • Johns HM, Forster DA, Amir LH, McLachlan HL. Prevalence and outcomes of breast milk expressing in women with healthy term infants: a systematic review. BMC Pregnancy and Childbirth 2013; 13: 212.
  • Kent J. How Breastfeeding Works. Journal of Midwifery & Women’s Health, 2007; 52 (6): 564–570
  • Küçükoğlu S, Çelebioğlu A. Hasta yenidoğanların annelerinin emzirme öz yeterlilik düzeyi ve emzirme başarılarının incelenmesi. ERÜ Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi 2014; 2:1-11.
  • Lawrence RA, Lawrence RM, Breastfeeding: A Guide for the Medical Profession, El Sevrer Mosby, 2011; 153-195.
  • Littleton YL, Engeberston, JC. Maternity Nursing Care New York: CENGAGE Delmar Learning 2005; 1: 959-964
  • McNiel ME, Labbok MH, Abrahams SW. What are the risks associated with formula feeding? Are-analysis and review. Birth. 2010; 37(1):50-8
  • Mortel M, Mehta SD. Journal of Human Lactation 2013;29(2):154-162.
  • Morton J, Wong RJ, Hall JY, Pang WW, Lai CT, Lui J, Hartmann PE, Rhine WD. Combining hand techniques with electric pumping increases the caloric content of milk in mothers of preterm infants. Journal of Perinatology.2012; 32: 791–796.
  • Murray S.S, McKinney E.S, Gorrie T.M. Foundations of Maternal-Newborn Nursing. WB Saunders Company: USA. 2002; 3
  • Özer A, Taş F, Çetin H. 0-6 Aylık bebeği olan annelerin anne sütü ve emzirme konusundaki bilgi ve davranışları. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı. TAF Preventive Medicine Bulletin. 2010; 9(4): 315-320.
  • Özkan H, Sakar T. Emzirmenin Yeniden Başlatılması: Relaktasyon. J Contemp Med 2017; 7(1): 113-117
  • Peters MD, McArthur A, Munn Z. Safe management of expressed breast milk: a systematic review. Women Birth. 2016; 29(6):473–481.
  • Quigley MA, Kelly YJ, Sacker A. Breastfeeding and hospitalization for diarrheal and respiratory infection in the United Kingdom Millennium Cohort Study. Pediatrics. 2007; 119(4): 837±42.
  • Riordan J. Breastfeeding and human lactation. Boston: Jones and Bartlett Publishers; 2005;3: 34-48
  • Riordan, J. Breastfeeding and Human Lactation. 4rd Edn. Boston Jones and Barlett., 2010; 1: 23-24.
  • Riordan, J. Wambach K. Breastfeedingand Human Lactation. 4rd Edn. Boston Jonesand Barlett, 2010; 1: 23-24.
  • Rodrigo R, Amir L, ForsterDA. Review of guidelines on expression, storage and transport of breast milk for infants in hospital, to guide formulation of such recommendations in Sri Lanka BMC Pediatr. 2018; 18: 271.
  • Samur G. Anne sütü, Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi, 1. Baskı, Ankara, Klasmat Matbaacılık, 2008;19
  • Schwarz EB, Brown JS, Creasman JM, Stuebe A, McClure CK, Van Den Eeden SK, Thom D. Lactation and Maternal Risk of Type-2 diabetes: a Population-based Study. Am J Med2010; 123:863
  • Thairu L, Benitz WE ,Rhine WD. Combining hand techniques with electric pumping increases milk production in mothers of preterm infants J Morton, JY Hall, RJ Wong, Journal of Perinatology 2009; 29:757–764
  • Türkyılmaz C., Emzirme Danışmanlığı ve Emzirmede Karşılaşılan Sorunlar, Klinik Tıp Pediatri Dergisi, 2019, 11:1, 01-15.
  • UNICEF, WHO. Capture the Moment – Early initiation of breastfeeding: The best start for every newborn. New York: UNICEF; 2018. https://www.unicef.org/publications/files/UNICEF_WHO_Capture_the_moment_ EIBF_2018.pdf. Erişim:10.04.2019
  • Victora CG, Aluísio J D Barros AJD, França GVA, et al. Breastfeeding in the 21st century: epidemiology, mechanisms, and lifelong effect. Lancet 2016; 387: 475–90.
  • WHO, 2014. Nutrition, https://www.who.int/features/qa/breastfeeding/en/. Erişim:17.03.2019.
  • WHO, Breastfeeding. 2016. www.who.int/topics/breastfeeding/en. Erişim: 13.03.2019
  • Yiğit F., Cingi M. E., Emzirme Danışmanlığı, Maltepe Tıp Dergisi, 2012, 4:4, 26-26.
  • Yiğitbaş Ç, Kahriman İ, Yeşilçiçek ÇK, Kobya Bulut H. Trabzon il merkezindeki hastanelerde doğum yapan annelerin emzirme tutumlarının değerlendirilmesi. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi 2012, 1(2)
  • Zenciroğlu A, Gündüz RC, Onat N, Dilli D. İpek MŞ, Aydın M, Karagöl B, Hakan N, Dursun A, Karadağ N, Aydın B, Uzunalıç N, Erol S, Sorguç NH, Özyazıcı E, Özbaş S, Tezel B, Bolat H, Aydın Ş. Edit: Zenciroğlu A, Özbaş S, Ankara , Özyurt Matbaacılık, 2015; 33-39

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz