Su ve Besinlerle Bulaşan Hastalıklardan Korunma Yolları

0
1
blank

blank

Su ve besin yoluyla bulaşan hastalıklar toplum içinde hızla salgınlara yol açabilen hastalıklardır. Su ve besinlerle insanlar her gün karşı karşıyadır. Bu nedenle yeteri kadar dikkat edilmezse bu hastalıklara yakalanmak çok kolay bir hal alır. (1)

Su ve besinlerden bulaşan hastalıklar, genellikle fekal-oral yolla bulaşırlar. Çoğunluğu dışkı (bazen idrar) ile atılır, kirlenmiş olan su ve besinler aracılığıyla sağlam kişiyi ağız yoluyla enfekte ederler. (2)

Sıklıkla epidemilere, pandemilere neden olurlar. Tek bir kaynaktan çıkan çok sayıda etken, suda ve besin maddelerinde hızla çoğalarak on binlerce kişiyi enfekte edebilir. Özellikle suya geçtiyse, patlama şeklinde salgınlar oluşur. Yalnız besinlerin kontamine olması durumunda yayılma daha yavaştır. Belirli iklim koşullarını ve özellikle kötü hijyenik koşulları severler. (2)

Kötü ekonomik ve toplumsal koşulların göstergesidirler. Kirli suların, umumi tuvaletlerin, açıkta satılan yiyeceklerin, sinek/hamam böceği gibi vektörlerin bulunduğu; kişilerin temizlenme alışkanlıkları ya da olanaklarının az olduğu toplumlarda su ve besinlerden bulaşan hastalıklar sık görülür. Sosyo-ekonomik düzey yükseldikçe görülme sıklıkları azalır. Bu nedenlerle yalnızca sağlık örgütünün çabalarıyla önlenmeleri çok güçtür; tüm kamu sektörünün etkin katılımını gerektirirler. Genellikle yaz aylarında daha sık görülürler. (2,4)

Her yıl yaz aylarında; sıcaklar, kaynağı bilinmeyen suların içilmesi ve sebze meyve sulamalarında kullanılması, çiğ sebze ve meyvelerin uygun olarak yıkanmaması, açıkta uzun süre bekletilen gıdaların tüketilmesi, kişisel hijyen kurallarına gerekli özenin gösterilmemesi gibi nedenlerden dolayı başta AGE (Akut Bağırsak Enfeksiyonu) olmak üzere tifo, kolera, salmonellozis, paratifo, basilli dizanteri, amipli dizanteri, çocuk yaz ishalleri, stafilokoksik gıda zehirlenmesi, bacillus cereus zehirlenmesi, botulismus, askariazis, oksiurazis, teniazis, giardiazis, hidatidozis, poliomyelitis bu grupta en sık görülen bakteriyel, paraziter ve virütik hastalıklardır. Bunların yanı sıra A ve E tipi sarılık ve pek çok çeşit parazit ve besin zehirlenmelerine neden olur. Salgın haline gelen bu hastalıklardan korunmanın en iyi yolu hastalık etkenlerinin insana bulaşmasının önlenmesidir. (1,3)

    Su ile Bulaşan Hastalıklar:

Kaynağından çıkıp kullanılacağı yere kadar en kolay ve en çok kirlenen madde sudur. Su ile bulaşan hastalıkları dört kategoride inceleyebiliriz.

  1. Kişisel hijyen için kullanılan suyun yetersiz ve kirli olması; tifo, kolera, amipli ve basilli dizanteri gibi enfeksiyöz ishaller, hepatit A ve E,
  2. Kişiden kişiye doğrudan temas ile bulaşan ve su eksikliği nedeniyle ortaya çıkan hastalıklar; cilt, göz enfeksiyonları, uyuz, lekeli humma gibi pireler tarafından taşınan hastalıklar,
  3. Özellikle durgun sularda yaşayan mikroorganizmalarla bulaşan hastalıklar; klima hastalığı olarak da bilinen lejyoner hastalığı,
  4. Suda üreyen sinek, böcek gibi vektörlerle yayılan hastalıklar; sıtma gibi hastalıklardır.

Bunların dışında birçok mikroorganizma rekreasyon alanlarındaki sularla bulaşabilir. Özellikle yaz aylarında kontamine havuzlardan bulaşan ‘’yüzücü kulağı’’ olarak da tanımlanan dış kulak yolu enfeksiyonu buna örnektir. (3,10)

       Besinler ile Bulaşan Hastalıklar:

İnsanın sağlıklı bir yaşam sürmesi dengeli ve düzenli beslenmesine bağlıdır. Bu amaçla farklı gıdalar değişik şekillerde işlenip insanlığın beslenmesi için sunulmaktadır. İnsan sağlığının devamı için, olmazsa olmaz önemindeki gıdalar zaman zaman değişik nedenlerle hastalık yapabilen mikroplarla bulaşıp bu kez ölüme kadar giden bir tehlikeye neden olabilmektedir. İnsanlık tarihinde, mikroplarla bulaşan enfeksiyon hastalıkları her zaman önemli sağlık sorunlarına neden olmuştur. Dünyada her yıl gıda ve su ile bulaşan mikroplarla gelişen hastalıkların kesin sayısı bilinmemektedir. Sadece ABD’de bir yıl içinde gıdayla bulaşan 76 milyon olgu, 325 bin hastane yatış, 5 bin kadar ölümün olması ve toplam 150 milyar dolarlık bir yıllık ekonomik yük konunun önemini göstermektedir. (4)

Günümüzde değişik gıdaları hazırlayan ticari kurumlar ve hazır yemek üreten tesisler üretim, işleme, depolama, hazırlama ve tüketimlerine kadar geçen süreçte uygun şartlarda çalışmaz ve mikrobik bulaşma ve bunların üremelerine engel olma yönünde gerekli tedbirleri almazsa, mikrobik hastalıkların bulaşmasına ve bunların salgına dönüşüp toplumda ciddi bir sağlık sorunu oluşturmasına neden olabilirler. Gıdalar, mikroplar ve onların toksinleriyle oluşan hastalıklara ve besin zehirlenmelerine, değişik kimya maddeleri (ağır metal, arsenik, civa, bakır, çinko, antimon, kurşun, kadmiyum) ile oluşan zehirlenmelere neden olabilir. (4,5)

Ayrıca, gıdalara katılan değişik katkı maddeleriyle (boyalar, koruma maddeleri, dezenfeksiyon maddeleri, nitrat, nitrit, nitrözamin) ve bazı gıdalarda bulunan alkaloit, glikozid ve alerjen maddelerle ve alglerden su ürünlerine geçen felç etkisi yapan zehirli maddelerin etkisiyle değişik belirtiler meydana gelebilir. (4)

Gıdalarla bulaşan enfeksiyon hastalıkları hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerde önemli bir halk sağlığı sorunudur. Gıdayla bulaşan hastalıklar genellikle hafif, orta seyirli bir hastalık oluşturmakla beraber sonuçları ciddi olabilir. İshal, bulantı, kusma ile seyreden gastroenteritler yanında invazyona bağlı sistemik seyre neden olan etkenler vardır. Bağışıklık yetmezliği olan kişilerde ve yeni doğanlarda non-tifoid Salmonella ve Listeria monocytogenes’in sistemik hastalık yapması konunun örneğidir. Ülkemizde çiğ süt ve ürünlerinden bulaşan bruselloz, gıdayla ilişkili sistemik hastalıklardan diğer biridir. Bazı etkenler kronik sekel ve bozukluklara neden olur: Örneğin konjenital toksoplazmoz ve E.coli O157’ye bağlı hemolitk üremik sendrom; nontifoid Salmonella, Yersinia enterocolitica ile ilişkili reaktif artrit; Campylobacter ilişkili Guillain-Barre sendromudur. (4,5)

Su ve besinlerle bulaşan etkenlerin tamamına yakınının kaynağı insandır. Bu hastalıklardan korunmada temel amaç insan dışkısının içme suyu ve besinlere bulaşmasını önlemektir. Genel olarak bu hastalıklardan korunmak için;

    Kaynağa yönelik koruyucu sağlık hizmetleri

  1. a) Hasta ve taşıyıcıların tespiti, kesin tanı ve tedavisi,
    b) İzolasyon: Hastanın enfeksiyon kaynağı olan dışkı ve diğer atıklarının izole edilmesi,
    d) Filyasyon: Hastalığın sporadik görüldüğü yerlerde indeks vakanın bulunması ve tedavisi,
    e) Bildirim sistemleri, ülkelerin; hastalıklar hakkında sistematik bir şekilde veri toplayarak ortaya çıkış sıklıklarını ve davranış modellerini görmek, planlama yapmak, kaynak ayırmak ve aktarmak, salgınları önceden tahmin etmek, koruma ve kontrol programlarını geliştirmek ve uygulamak için önemlidir.
    f) Arındırma dezenfeksiyon gerekirse sterilizasyon,
    g) Veteriner örgütü ile iş birliğiyle hasta hayvanların tedavisi, atıklarının izolesidir. (5,7)

    Bulaşma yollarına yönelik koruyucu sağlık hizmetleri

En çok müdahale edilen aşama bulaşmanın önlenmesidir.
a) Sağlıklı bir kanalizasyon sistemi oluşturulması,
b) Hayvan dışkısı insan dışkısı ile karıştırılmadığı müddetçe tarımda gübre olarak kullanılabilir,
c) İçme ve kullanma suyu kaynaklarının ve dağıtım şebekesinin çevresel kirleticilerden korunması,
d) Kaynakta ve uç noktalarda içme-kullanma suyu örneklerinin periyodik olarak klor ve bakteriyolojik ölçümlerin yapılması,
e) Bölgede kuyu suları kullanılıyorsa kuyunun ağzı yer üstünde en az yarım metre yükseltilmesi, etrafının betonlanması ve üzerinin kapatılması, periyodik olarak kuyu sularında bakiye klor ölçümleri yapılması,
f) Kırsal kesimlerde hayvan gübrelikleri yerleşim alanlarının dışında olmalıdır. Bu mümkün olmuyorsa, gübreliklerin etrafının sızdırmaz duvar ile örülmesi ve üzerinin kapatılması gerekmektedir.
g) Atık suların kanalizasyon sistemine ya da foseptik çukurlara bağlanması,
h) Katı atık yönetimi (5)

     Konakçıya yönelik koruyucu sağlık hizmetleri

a) Kişisel hijyen

-Özellikle yemekten önce ve tuvaletten sonra eller yıkanmalıdır.

-Tırnaklar kısa kesilmeli, tırnak yeme engellenmelidir.

-Dışardan geldikten sonra giysiler değiştirilmelidir.

-Düzenli bir şekilde sağlık kontrolleri de olunmalıdır.

-El yıkama ile hastalıkların bulaşması önlenebilir.

-İzolasyon (karantina, ayırma) uygulanabilir.

-Temizlenmemiş kirli yiyecekler yememeli, Bilinçli beslenmelidir.

-Şüpheli sular kaynatılarak içilmelidir. Taze meyve ve sebzeler bol su ile yıkandıktan sonra tüketilmelidir.

-Son kullanma tarihi geçmiş ürünler kullanılmamalıdır. Son kullanma tarihi geçmiş olan ürünler bozulmuş olabilir, besin değerini kaybetmiş olabilir, besin zehirlenmelerine yol açabilir, bu ürünlerde mikroorganizmalar üreyebilir.

-Pastörize ve sterilize edilmiş süt ve süt ürünleri tercih edilmelidir. Çiğ sütten yapılmış taze peynirler tüketilmemelidir. Kaynatılmış ve pastörize sütler cam kavanozda buz dolabında 1-2 gün, kutusu açılmış sütler en fazla 3 gün saklanabilir.

-Katkı maddesi içeren besinlerden uzak durulmalıdır.

-Çöpler, kapalı kutularda saklanmalıdır.

-Etler uygun koşullarda saklanmalı ve iyi pişirilmelidir.

-Çiğ ve pişmiş gıdalar aynı yerde saklanmamalı, ayrı tutulmalıdır. Ayrıca pişmiş gıdalar oda sıcaklığında tutulmamalıdır.

-Açıkta satılan yiyeceklerde mikroorganizmaların üreme olasılığı daha yüksek olduğundan açık alanlardan yiyecek alınmamaya özen gösterilmelidir.

– Vücut temizliğine özen gösterilmelidir. (1,7,8)

  1. b) Aşılama; Aşı, bireyin sağlık hakkının temel bir bileşeni olup, koruyucu hekimliğin en başarılı önlemlerinden biridir. Tüm dünyada aşı ile önlenebilir hastalıklar rutin aşı programları ile büyük ölçüde azaltılmış olup aşılama yoluyla her yıl yaklaşık 2-3 milyon ölüm önlenmektedir. (9)
  2. c) Seroprofilaksi; serumların koruyucu olarak kullanılmasıdır.
  3. d) Kemoprofilaksi; ilaç ya da kimyasal madde kullanarak hastalığın önlenmesidir.
  4. e) Sağlık eğitimi; toplumun sağlık düzeyini yükseltme amacı ile yürütülen her hizmetin başarılmasında halkın eğitimi kritik bir faktördür. (7,8)

Sonuç

     Su ve besinler hayatımızın olmazsa olmazıdır diyebiliriz fakat yaşamamız için gerekli olan su ve besinler kabusumuz da olabilir. Bulaşıcı hastalıklardan korunma yollarına dikkat edilmediğinde birçok hastalık su ve besinlerle vücudumuza yerleşebilir. Su ve besinler tüm insanlığın ihtiyacı olduğundan bu hastalıklar tek bir kişiyi değil toplumu etkiler. Pandemilere, toplu ölümlere yol açabilir. Su ve besinlerle bulaşan hastalıklardan korunmak için bulaşıcı kaynağa, bulaşma yollarına ve konakçıya yönelik koruyucu sağlık hizmetlerine uyulmalıdır. (1,8)

KAYNAKÇA

1) https://corumism.saglik.gov.tr/TR,94582/su-ve-besinlerle-bulasan-hastaliklardan-korunmak-icin.html Erişim Tarihi: 28.12.2020

2) Prof. Dr. Ömer R. ÖNDER BULAŞICI HASTALIKLAR EPİDEMİYOLOJİSİ
SU VE BESİNLERLE BULAŞANLAR HAVA YOLUYLA BULAŞANLAR
HAYVANLARDAN İNSANLARA BULAŞANLAR (15)
SKY 204. Epidemiyoloji Dersi Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi (2016-2017)

3) https://hospital.kyrenia.edu.tr/su-ve-besinlerle-bulasan-hastaliklar/   Erişim Tarihi: 28.12.2020

4) Gıda ve Gıda ile Temasta Bulunan Madde ve Malzemelerin Piyasa Gözetimi, Kontrolü ve Denetimi ile İşyeri Sorumluluklarına Dair Yönetmelik (http://www.tarim.gov.tr/Files/Files/Yonetmelikler/gidaveGidailetemasta_bulunanmaddevemalzemelerin_piyasagozetimi.pdf; (Erişim tarihi: 11.11.2011)

5)Öztürk R. Gıdalardan kaynaklanan mikrobik hastalıklar, gıda zehirlenmesi-gıda ile bulaşan enfeksiyonlar,Yemek Üreticisinin El Kitabı, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Sağlık Dairesi Başkanlığı Yayınları No:6, 1996:15-32.

6) https://sbu.saglik.gov.tr/Ekutuphane/kitaplar/t10.pdf  Erişim Tarihi: 28.12.2020

7) https://cdn-acikogretim.istanbul.edu.tr/auzefcontent/20_21_Guz/halk_sagligi/3/index.html#konu-3 Erişim Tarihi: 28.12.2020

8) https://kisi.deu.edu.tr/asli.memisoglu/Sa%c4%9fl%c4%b1k/5-%20Bula%c5%9f%c4%b1c%c4%b1%20hastal%c4%b1klar%20ve%20korunma%20yollar%c4%b1.pdf Erişim Tarihi:28.12.2020

9)http://hastane.ankara.edu.tr/2020/03/05/asilamanin-onemi-ve-asi-karsitligi/#:~:text=A%C5%9F%C4%B1lama%20ve%20%C3%B6nemi%3A%20A%C5%9F%C4%B1%2C%20bireyin,2%2D3%20milyon%20%C3%B6l%C3%BCm%20%C3%B6nlenmektedir. Erişim Tarihi: 28.12.2020

10) http://e-kutuphane.teb.org.tr/pdf/tebhaberler/temmuz_agustos07/12.pdf

Erişim Tarihi:28.12.2020

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz